«Astronomiýa adamy pespällige öwredýär we häsiýeti berkidýär diýýärler. Belki-de, biziň ownuk dünýämiziň bu daşardan alnan şekilinden başga adamzat ulumsylygynyň akmaklygyny görkezýän has gowy mysal ýokdur».
Muny kim aýdypdyr? Haýsy surat barada gürrüň gidýär? We näme üçin bu barada hut Söýgüliler gününde okamaly?
Jogaplaryny tiz wagtdan bilersiňiz. Emma öňünden – älemiň eýýäm köpden bäri diňe tehniki ösüşi däl, eýsem adamzadyň öz manysyny hem görkezýän aýna öwrülendigi barada birnäçe söz.
ORIENT sahypalarynda älem baradaky tema birnäçe gezek gozgalypdy: zenan kosmonawtlaryň gahrymançylygy baradaky hekaýalardan we Türkmenistanyň Gahrymany Oleg Kononenkonyň orbitada geçiren müňlerçe gününden başlap, dünýäde ilkinji alym-komandir bolan kosmonawt Sergeý Rýazanskiý tarapyndan paýtagtymyzyň düşürilen suratlaryna, şeýle hem fransuz astronawtynyň «Dýuna» filmi bilen baglanyşykda Garagum baradaky oýlanmalaryna çenli.
«ORIENT kosmosa uçar» taslamasy hem redaksiýanyň, edil ýurt ýaly, ýyldyzly giňişliklere üns bilen garap, kosmosy diňe ylmy ösüşleriň däl, eýsem ynsanperwer gymmatlyklaryň hem giňişligi hökmünde kabul edýändiginiň ýene bir subutnamasydyr.
Geçen ýyl «Türkmen Älem 52°E» ilkinji milli aragatnaşyk hemramyzyň uçurylmagynyň 10 ýyllygyny belledik. Bu waka hemişelik bitaraplyk derejesine eýe bolan we parahatçylyk söýüji daşary syýasaty alyp barýan Türkmenistanyň ylmy-tehniki ösüş ýolundaky ynamly ädimleriniň hem-de «adam – kosmos» arabaglanyşygynyň berkemeginiň nyşany boldy.
Emma häzirki wagtda diňe tehnologiýalar we açyşlar barada däl, eýsem kosmos meselesiniň ynsanperwer taraplary barada hem gürrüň etmek möhümdir. Kosmos diňe raketalar we orbital stansiýalar, ylmyň täze gözýetimleri ýa-da ýaraglanma bäsleşiginiň meýdany däl (munuň özi hem ynsanperwerlige garşy). Ol şol bir wagtyň özünde Ýeriň häzirlikçe biziň ýeke-täk umumy öýümizdigini ýatladýan duýduryşdyr.
Başdaky söz amerikaly astronom, astrofizik we ýazyjy-filosof Karl Edward Sagan tarapyndan aýdylan. Onuň «Solgun gök nokat. Adamzadyň kosmosdaky geljegi» atly kitaby diňe ylmy eser bolman, eýsem adamyň Ýerdäki we Älemdäki ornuna bagyşlanan çuňňur filosofiki oýlanmadyr.
Sagan ajaýyp şahsyýetdi. Onuň tarapdarlary onuň tebigy ylymlary köpçülige ýetirmekdäki goşandyny we milli ýa-da başga päsgelçiliksiz açyk ylmy barlag ýörelgesini gorandygyny aýratyn belläp geçýärler. Ol ylymyň harbylaşdyrylmagyna garşy çykyş edýärdi, onuň reaksiýaly ulanylyşyny tankytlaýardy, dünýä möçberli betbagtçylyklara eltmegi mümkin pikirleriň garşysyna durýardy. Onuň üçin Älemiň merkezi ýokdy — ne geosentrik, ne-de antroposentrik. Hut şunda onuň hakyky ynsanperwer filosofiýasy jemlenýärdi.
Hakykatdanam, kosmos diňe ylmy barlaglaryň obýekti däl, eýsem adamzadyň bütin Älem we onuň kanunlary bilen arabaglanyşygyny görkezýän çuňňur bölegidir. Sagan şeýle ýazypdyr: «Kosmos biziň içimizdedir. Biz ýyldyz maddasyndan döredilen. Biz — kosmosyň özüni tanamagynyň usulydyrys».
Köpler onuň käbir sözlerine daýanyp Sagany ateist ýa-da agnostik hasaplaýardylar. Emma has takygy, ony ynsanperwer diýip atlandyrmak bolar — adamzat, ýaşaýyş we geljek nesiller öňündäki jogapkärçiligi ilkinji orunda goýýan adam.
Şonuň üçinem 1990-njy ýylyň 14-nji fewralynda «Woyajer» enjamy tarapyndan Gün ulgamynyň gyrasyndan (takmynan 6 milliard kilometr uzaklykdan) düşürilen Ýer suraty onuň üçin diňe ylmy resminama däl-de, filosofiki açyş boldy. Bu suratda Ýer gün şöhlesiniň içinde çala görünýän kiçijik «solgun gök nokat» hökmünde görünýärdi.
Sagan bu şekili biziň öýümiziň näzikligini we gaýtalanmazlygyny görkezýän subutnama hökmünde kabul etdi. Ol bu nokadyň uruşlaryň biderekdigini, ýigrenjiň manysyzdygyny we Älem ölçeginde biziň dawa-jenjellerimiziň nähili ujypsyzdygyny ýatladýandygyny ýazypdyr.
Ine şu ýerde häzirki döwrümiz bilen göni baglanyşyk ýüze çykýar: parahatçylyga, ynanyşmaga we hyzmatdaşlyga ymtylmak — diňe abstrakt arzuw däl, eýsem bu ýaşaýyş mekanyny saklap galmak islesek, zerurlygyň hut özüdir!
Şahsy pikir hökmünde aýdanymda, bu makalada kosmos bilen Söýgüliler gününi birleşdirmäge synanyşyp, men islesem-islemesem Kristofer Nolanyň ylmy-fantastiki «Interstellar» filmini ýatladym. Has takygy, onuň esasy sözleriniň birini:
«Belki-de, söýgi heniz doly düşünip bilmeýän zadymyzdan has uly bir zatdyr. Belki-de, ol başga ölçegiň alamatydyr, biziň üçin elýeterli däl giňişlikden galan subutnamadyr. Söýgi — wagt we giňişlik çäklerinden çykyp bilýän ýeke-täk duýgudyr. Belki-de, onuň tebigatyna doly düşünmesek-de, oňa ynanmalydyrys».
Netijede, «solgun gök nokada» seredeniňde, ähli adamzadyň bir ykbaly paýlaşýandygyny — ägirt giň kosmos ummanyndaky kiçijik planetanyň ykbalyny — oýlanmazlyk mümkin däl. Oňa, özümize, ýakynlarymyza, hatda bizden daşdakylara bolan söýgi bolsa, belki-de, şu umumy «solgun gök nokady» saklap galyp biljek ýeke-täk güýjüdir.
Jumadurdy Potjimow
Karl Sagan. «Solgun gök nokat. Adamzadyň kosmosdaky geljegi». – 1997. – 12–13-nji sah. Iňlisçeden terjime:
«Bu nokada ýene bir gezek serediň. Ine, şu ýerde. Bu biziň öýümiz. Bu biz. Söýýänleriňiziň hemmesi, tanaýanlaryňyzyň hemmesi, eşidenleriňiziň hemmesi, taryhda ýaşap geçen ähli adamlar öz ömürlerini şu ýerde geçirdi. Biziň şatlyklarymyzyň we gynançlarymyzyň köpüsi, müňlerçe ynanjaň dinler, ideologiýalar we ykdysady taglymatlar, her bir awçy we ýygnaýjy, her bir gahryman we gorkak, siwilizasiýalary döredenler we ýok edenler, her bir patyşa we daýhan, her bir aşyk jübüt, her bir ene we ata, her ukyply çaga, oýlap tapyjy we syýahatçy, her öwüt beriji, her ýalançy syýasatçy, her “super ýyldyz”, her “iň beýik lider”, her keramatly we günäkär — görnüşimiziň taryhynda ýaşanlaryň hemmesi şu ýerde — gün şöhlesinde asylan tozan bölejiginde ýaşady.
Ýer — çäksiz kosmos sahnasyndaky örän kiçijik sahnadyr. Şöhrat we ýeňiş şöhlelerinde gum bölejiginiň bir parçasynyň wagtlaýyn eýesi bolmak üçin ähli bu generaldyr imperatorlaryň döken gan derýalaryny göz öňüne getiriň. Bu nokadyň bir burçunda ýaşaýanlaryň başga bir burçunda ýaşaýan, zordan tapawutlanýan adamlara edýän zalymlyklaryny pikir ediň. Aralaryndaky düşünişmezlikleriň nähili ýygy bolýandygyny, birek-biregi öldürmäge nähili ymtylýandyklaryny, olaryň ýigrenjiniň nähili gyzgynlygyny pikir ediň.
Biziň görnetin görkezişlerimiz, özümizi möhüm hasaplamak hyýalymyz, Älemde aýratyn orun eýeleýändigimiz baradaky illýuziýamyz — bularyň hemmesi bu solgun ýagtylyk nokadynyň öňünde ýitýär. Biziň planetamyz — kosmos garaňkylygynyň içindäki ýalňyz tozan bölejigi. Bu ägirt boşlukda bizi özümizden halas etmäge kimdir biriniň geljekdigine hiç hili alamat ýok.
Ýer — ýaşaýşy goldap bilýän häzirki wagtda belli bolan ýeke-täk dünýädir. Bize gidere başga ýer ýok — iň bolmanda ýakyn wagtda. Baryp görmek bolýar — ýaşamak entek ýok. Isleseňiz-islemeseňiz — häzirlikçe Ýer biziň öýümiz.
Astronomiýa adamy pespällige öwredýär we häsiýeti berkidýär diýýärler. Belki-de, biziň ownuk dünýämiziň bu daşardan alnan şekilinden başga adamzat ulumsylygynyň akmaklygyny görkezýän has gowy mysal ýokdur. Meniň pikirimçe, ol bize birek-birege has mylaýym bolmak, bu solgun gök nokady — biziň ýeke-täk öýümizi — goramak we söýmek baradaky jogapkärçiligimizi ýatladýar».
