…Uruş ýollary. Uzaga çeken we hiç haçan gutarmajak ýaly görünýän ýollar. Şeýle-de bolsa, uruş ýyllarynyň aýdymlary. Beýik Watançylyk urşy döwründe näçe aýdym döredildi!

Şol ýüregi awadýan tanyş owazlar ýaňlananda, wagt edil säwlik eden ýaly bolýar. Ol tersine akyp ugraýar. “Häzir” bilen “şol wagt” arasyndaky araçäk ýitýär, we aňasty duýgularda aýdymda aýdylşy ýaly, şol düşündirip bolmajak täsin ýatlama janlanýar: “Özüm bilen bolmadyk zatlaryň ählisini ýatlaýaryn…”.

Beýik Ýeňşiň sazyny diňlänimizde, biz başga bir, ösen döwrüň diňleýjileri bolmagymyzy bes edýäris. Köne radiodan ýa-da häzirki zaman ýerine ýetirilişinden eşidilen ses birden biziň içki “galamyzy” böwsüp geçýär, we biz çygly ýerzeminiň sowugyny, ajy ýowşanyň ysyny hem-de ezilen şineliň agyrlygyny duýup başlaýarys.

Beýik Watançylyk urşy döwrüniň aýdymlarynyň owazlary we sözleri diňe täsirli sözler ýa-da sada, ýöne owadan sazlar däl. Olar ertirki daňy görüp bilmezligini bilýän esgeriň ýüreginiň urşudyr.

Bu aýdymlarda joşup duran, çuňňur ýaşaýyş bar. Olarda biz demriň gümmürdisini däl-de, partlamalardan hem güýçli çykan söýginiň ýuwaş pyşyrdysyny eşidýäris. Şonda bolsa, edil özümiz olaryň hatarynda durýan ýaly, şol ýatlamalar janlanýar.

Biz Beýik Ýeňşiň sazynyň bizi olaryň ugrunda jan beren ähli gymmatlyklaryň öz içimizde ýaşaýandygyna düşünmäge getirýändigini duýýarys. Biz bu aýdymlary diňe ýüreklerimizi ýeňiş gazanan sada we päk ýürekli, köpüsiniň ganly meýdanlardan yzyna dolanmajak esgerleriň ýürekleri bilen bir sazda urýandygy üçin ýatlamaýarys.

Şonda başga biriniň — söweşden dolanmadyk esgeriň ömri seniň öz ykbalyňyň bir bölegine öwrülýän ýaly duýgy döreýär. Edil özümiz gatnaşmadyk wakalary ýatlamaga synanyşýan ýaly täsin bir duýgy.

…1941-nji ýylyň kino we fotohronikalary. Faşistleriň basyşy astynda yza çekilýän halys surnugan esgerler öz şäherlerini we obalaryny terk edýärler. Gözlerinde ýadawlyk bar. Kä ýerde bolsa umytsyzlyk hem duýulýar. Ýöne olaryň kalbynda kör ynam däl-de, jebir çekip gazanylan, berk we gaýduwsyz ynamyň oýanyp başlanýandygy hem görünýär. Şeýle-de ol adalatly gaharyň güýji bilen berkidilen: “Tur ýeriňden, beýik ýurt! Ölüm söweşine tur!”.

Şeýle hem özüniň pajygaly täsirliligi bilen meşhur bolan surat göz öňüne gelýär: esger elini ýokary galdyryp, ýoldaşlaryny hüjüme çagyrýar, emma surata düşürilen şol pursatdan soňky indiki pursatda gahryman esgeri duşmanyň oky ýere serýär.

Soň bolsa, söweşden soň, gysga gijäniň dowamynda dymyşlyk aralaşýar. Ýerzemin, artilleriýa gilzasyndan ýasalan şemiň titreýän ýagtysy. Uruş döwrüniň seýrek duş gelýän asudalygynda bir ses eşidilýär:

Garaňky gije, diňe oklar sährada sygyryp geçýär,

Diňe şemal simlerde uwlaýar, ýyldyzlar lowurdysyz ýagty saçýar.

Garaňky gijede sen, ezizim, bilýärin, uklamarsyň,

Çaga sallançagynyň başynda gizlin ýaşlaryňy süpürersiň…

Biz esgeriň kiçijik kagyz bölejiginiň üstüne eglendigini görýäris. Doňan barmaklary galam bölegini berk gysýar. Ol öýündäkilere – ejesine, aýalyna, uýalaryna ýazýar: “Alada etmäň. Mende hemme zat gowy. Özüňizi goraň we garaşyň. Men dolanyp gelerin! Hökmany dolanyp gelerin!”

Bu setirler diňe bir teselli däl, eýsem antdyr. Olarda ähli aralyklary, wagty, hatda ölümiň özüni hem ýeňip geçmäge ukyply söýginiň güýji jemlenendir. Esger galamy kagyzyň ýüzünde ýöredýär we ýazanyny içinden okaýan ýaly, dodaklaryny zordan gymyldadýar. Emma biz şol pyşyrdyny eşidýäris. Biz ölüm hemişe golaýda gezip ýören esgerleriň bu sözleriň iň ýakyn adamlaryna ýetjekdigine nähili çuň ynanandyklaryny edil fiziki taýdan duýýarys. Şol adamlar bolsa kiçijik kagyz bölejigine ýazylan birnäçe sözi gaýta-gaýta okarlar.

Şeýle hem biz söýginiň ýakynlaryny oklardan gorap biljekdigine bolan şol çuň mähri we ynamy duýýarys:

Maňa garaş, ähli ölümlere garşy men dolanyp gelerin,

Maňa garaşmadyk goý “Şowuna boldy!” diýsin.

Garaşmadyklar düşünmez, odyň içinde

Öz garaşyşyň bilen meni nädip halas edeniňe.

Uruş ýyllarynda aýdymlar hem ýaragdy, esgerleriň ruhy sowudy we öý bilen baglanyşdyrýan görünmeýän ýüpi boldy. Bu sazlar urşuň gazaply hakykaty bilen ýaşaýşa bolan çäksiz höwesi täsin görnüşde birleşdirýärdi.

…Daň atyp başlanda bolsa, töwerekdäki ýeriň bomba we snarýad partlamalaryndan nähili rehimsizlik bilen parçalanandygyny, ýarylyp, ýaralanandygyny görmek bolýar. Emma sazdan çykmadyk gitaranyň sesi we Gleb Žeglowa mahsus gyryk, ýürek paralaýan ses eşidilýär.

Eneligi Ýerden alyp bolmaz,

Deňiz ýaly ony guradyp bolmaz.

Kim Ýeri ýakdylar diýip ynandy?

Ýok, – ol diňe gaýgydan garaldy.

…Kino we fotohronikalaryň kadrlary. Ine olar — şol bir esgerler, ýöne uruş ýyllaryndan soň. Indi olar öz haklydyklaryna berk ynanýan, gaýduwsyz, açyk ýüzli adamlar. Gysga dynç alyş pursatlarynda biri-biri bilen mahorka we gatap giden çörek paýlaşýarlar. Elbetde, olaryň arasynda hiç wagt ruhdan düşmeýän ýönekeý esger Wasiliý Týorkin hem bar. Ony frontda tas her batalýonda, hatda her rotada diýen ýaly görmek bolýar.

Batyr ýigitler gazaply T-34 tankynyň üstünde otyrlar. Gapdallarynda bolsa faşistleriň “zolakly ölüm” diýip atlandyran telnýaşkaly deňizçiler dur. Olar islendik pursatda, ölüm hakda bir sekunt hem pikir etmän, söweşe okdurylyp gitmäge taýýar:

Ýene biraz, ýene-de sähelçe.

Soňky söweş — iň kyn söweşdir.

Asmanda bolsa “Normandiýa–Neman” eskadrilýasynyň edermen fransuz uçarmanlary — ussatlar aýlanyp uçýarlar. Olar faşistleriň “Messer” uçarlaryny yzarlamagy dowam etdirýärler.

Uruş rehimsizdir, ýöne Elbada ýönekeý amerikan esgerleri bilen ýürekden doganlaşylan bagtly pursatlar hem bolýar. Olar syýasatçylardan tapawutlylykda, okoplarda dörän hakykatdanam dogruçyl we arassa dostlugy hiç haçan satmazlar… Ýöne şol wagt eýýäm kimlerdir biriniň kellesinde Fulton çykyşyň gara görnüşi kemala gelip başlaýardy.

…Könelip giden surat: dürli ýurtlardan bolan esgerler sada söweş ýadygärliklerini biri-birine sowgat berýärler. Kimdir biri trofeý çakmagy, başga biri birnäçe gezek ýakyndan söweşde kömek eden ygtybarly desant pyçagyny, ýene biri bolsa esger doganlygynyň suradyny aýawly gowşurýar. Suratyň arka ýüzünde bolsa şeýle ýazgy bar: “Seredeniňde ýatlama, ýatlaňda seret”. Şonda bu sözleriň onlarça ýyl geçse-de, bize hem gönükdirilendigini duýýarsyň.

Beýik Ýeňşiň sazy. Bu aýdymlarda we owazlarda, bu gara-ak suratlarda diňe weteranlara degişli bolmadyk ýatlama ýaşaýar. Ol – biziňkidir. Biz ony ýaşaýan asuda dünýämiziň nähili ölçegsiz ýokary baha bilen gazanylandygyna düşünmegiň peşgeşi hökmünde kabul edýäris. Parahatçylyk — diňe urşuň ýoklugy däl, eýsem ruhy gymmatlykdyr.

Soňky sesler we sazlar howada ýitip gidýär, emma duýdansyz dörän şol dymyşlykda bir zat galýar. Gulaklarda bolsa geçmişden gelen şol pyşyrdy henizem ýaňlanyp dur:

Edil ýene-de olar bilen bilelikde

Otly serhetde duran ýaly —

Tanyş däl obanyň ýanynda,

Ady bilinmeýän belentlikde…

…Hawa, bu düýşler ýaralanan ýatlamany henizem ynjalyksyz edýär. Diňe weteranlary däl, bizi hem. Biz uruş ýyllarynyň aýdymlarynda şol hatlaryň, ot başyndaky gürrüňleriň, okoplardaky antlaryň seslerini eşidýäris. Şeýle-de biz munuň indi diňe okuw kitaplaryndaky ýa-da kitap sahypalaryndaky taryh däldigine düşünýäris. Bu — biziň ahlak kodymyzyň bir bölegi.

Şonda bolsa täsin, hatda birneme mistiki duýgy peýda bolýar — edil bularyň ählisi biziň bilen hem bolan ýaly:

Men bu gün daň atmanka turaryn,

Giň meýdandan geçip giderin, —

Ýadym bilen nämedir boldy,

Özüm bilen bolmadyk zatlaryň ählisini ýatlaýaryn…

Bekdurdy AMANSARYÝEW